Stok devir hızı, bir işletmenin elindeki stoğu belirli bir dönemde kaç kez tüketip yenilediğini gösteren orandır. Ölçüm genellikle yıllık yapılır ve sonuç sade bir sayı olarak ifade edilir.

Değer altıysa stok, yıl içinde altı kez tükenip yerine yenisi konmuş demektir. Yüksek sayı hızlı dolaşımı, düşük sayı ise beklemede kalan malzemeyi işaret eder.

Oranın önemi bağlı sermayeden gelir. Rafta bekleyen her palet, hem para hem de alan tutar.

Ölçüm yalnızca finansal bir gösterge değildir. Depo yerleşiminden sipariş politikasına kadar birçok kararın çıkış noktasını oluşturur.

Stok Devir Hızı Formülü Nedir?

Stok devir hızı formülü, satılan malın maliyetinin ortalama stok değerine bölünmesiyle kurulur.

Stok Devir Hızı = Satılan Malın Maliyeti / Ortalama Stok Değeri

Payda ciro değil satılan malın maliyeti kullanılır. Ciro kâr marjını da içerdiği için orana yapay bir yükseklik kazandırır.

Ortalama stok, dönem başı ve dönem sonu değerlerinin aritmetik ortalamasıdır. Dalgalanmanın yüksek olduğu işletmelerde aylık ortalamalar tercih edilir.

Formülün miktar bazlı bir sürümü de vardır. Satılan adet, ortalama stok adedine bölünerek parasal değerden bağımsız bir sonuç elde edilir.

Bu ikinci sürüm enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde daha güvenilirdir. Fiyat değişimi sonucu bozmadığı için karşılaştırma yapmaya elverişlidir.

Stok Devir Hızı Nasıl Hesaplanır?

Hesaplama, dönemin belirlenmesiyle başlar ve dört adımda tamamlanır. Aynı dönem hem pay hem payda için kullanılır.

1. Dönem Seçilir: Yıllık, çeyreklik veya aylık bir aralık belirlenir. Karşılaştırmalar aynı uzunluktaki dönemler arasında yapılır.

2. Maliyet Verisi Toplanır: Dönem boyunca satılan ürünlerin maliyet toplamı muhasebe kayıtlarından alınır.

3. Ortalama Stok Bulunur: Dönem başı ve dönem sonu stok değerleri toplanır, ikiye bölünür.

4. Bölme İşlemi Yapılır: Maliyet toplamı ortalama stoğa bölünür ve sonuç okunur.

Sayısal bir örnek konuyu netleştirir. Yıllık satılan malın maliyeti 12 milyon, dönem başı stok 1,8 milyon, dönem sonu stok 2,2 milyon olarak alınır.

Ortalama stok bu durumda 2 milyon olur. Oran ise 12 bölü 2 işlemiyle 6 olarak bulunur.

Sonucu gün cinsine çevirmek için 365 sayısı orana bölünür. Altı devir hızı, yaklaşık 61 günlük bir bekleme süresine karşılık gelir.

Stok Devir Hızı Sektörlere Göre Nasıl Yorumlanır?

Aynı sayı her sektörde aynı anlama gelmez. Yorumun doğru yapılabilmesi için değerin sektör ortalamasıyla karşılaştırılması gerekir.

Karşılaştırmanın ikinci ayağı işletmenin kendi geçmişidir. Sektör ortalamasının altında kalan bir değer, kendi trendinde yükseliyorsa olumlu okunur.

Yüksek ve Düşük Stok Devir Hızı Ne Anlama Gelir?

Yüksek oran, malzemenin hızla satıldığını ve sermayenin stokta uzun süre bağlı kalmadığını gösterir. Depolama maliyeti düşer, fire ve eskime riski azalır.

Ancak yüksek değerin de bir sınırı vardır. Aşırı yüksek oran, emniyet stoğunun yetersiz kaldığına ve sık sık ürün tükenmesi yaşandığına işaret edebilir.

Düşük oran ise stoğun rafta beklediği anlamına gelir. Sermaye bağlanır, depo alanı dolar ve zamanla ölü stok oluşur.

Düşük değerin nedeni her zaman zayıf satış değildir. Toplu alım indirimleri, uzun tedarik süreleri veya sezon öncesi hazırlık da oranı geçici olarak aşağı çeker.

Yüksek devirli ürünlerde raf düzeninin akışa uyum sağlaması beklenir. Bir uçtan yüklenip diğer uçtan alınan paletli kayar raf düzeni, boşalan gözün arkadaki paletle kendiliğinden dolmasını sağlar.

Stok Devir Hızını Artıran Depo Raf Sistemi Nasıl Seçilir?

Raf sistemi, ürünün dolaşım hızına ve çeşit sayısına bakılarak seçilir. Yanlış eşleşme, satış artsa bile oranın düşük kalmasına yol açar.

Seçimde beş kriter öne çıkar.

• Devir Sınıfı: Hızlı, orta ve yavaş hareket eden kalemler ayrıştırılır. Her sınıf farklı bölgeye yerleştirilir.

• Palet Erişilebilirliği: Her palete doğrudan ulaşım mı, yoksa yoğunluk mu önceliklidir sorusu cevaplanır.

• Akış Yönü: Yükleme ve toplama yüzlerinin ayrılıp ayrılmayacağı belirlenir.

• Kanal Derinliği: Aynı üründen kaç paletin arka arkaya durabileceği hesaplanır.

• Toplama Mesafesi: Operatörün sipariş başına kat ettiği yol ölçülür.

Derin kanallarda hem yoğunluk hem hız arandığında yarı otomatik çözümler devreye girer. Elektrikli taşıyıcının paleti kanal içinde hareket ettirdiği shuttle mekik raf sistemi, forklift koridora girmeden çalıştığı için giriş çıkış süresini kısaltır.

Çeşit sayısı yüksek olan depolarda ise erişim önceliği ağır basar. Her palete tek hareketle ulaşılan palet raf sistemleri, hızlı ve yavaş kalemlerin ayrı bölgelere dağıtılmasına imkân verir.

Stok Devir Hızını İyileştirmek İçin Neler Yapılabilir?

İyileştirme, tek bir müdahaleyle değil sıralı bir çalışmayla sağlanır. Beş adımlık bir düzen çoğu işletmede sonuç verir.

1. Ölçüm Tabanı Kurulur: Oran önce toplamda, ardından ürün grubu bazında hesaplanır. Sorunun nerede olduğu böylece görülür.

2. Ürünler Sınıflandırılır: Kalemler ciro katkısına göre gruplanır. Düşük katkılı ve yavaş hareket eden grup ayrı ele alınır.

3. Sipariş Miktarı Yeniden Belirlenir: Toplu alım avantajı ile elde tutma maliyeti karşılaştırılır. Parti büyüklüğü buna göre küçültülür.

4. Yavaş Kalemler Tasfiye Edilir: Uzun süredir hareket görmeyen ürünler indirim, paket satış veya iade yoluyla eritilir.

5. Yerleşim Düzeni Güncellenir: Hızlı kalemler sevkiyat kapısına yakın bölgeye alınır. Toplama süresi kısalır.

Talep tahmininin doğruluğu bu adımların tamamını besler. Tahmin isabetsizse, raf düzeni ne kadar iyi kurulursa kurulsun fazla stok yeniden birikir.

Oranın kendisi bir hedef değil, bir göstergedir. Sayıyı yapay biçimde yükseltmek için stok kısıldığında satış kaybı ortaya çıkar. Sağlıklı sonuç, tedarik planı ile depo düzeninin aynı veriye bakmasıyla elde edilir.